جارى مىسازد ، ندارد . صرفاً به حضور خويش در محضر خداوند تبارك و تعالى توجّه دارد و آن‌چنان شرمسار و سرافكنده است كه به هيچ‌كس و هيچ چيز ديگرى نمىانديشد . در اين‌گونه موارد ، رعايت هيچ آداب و ترتيبى براى تحقّق توبه لازم نيست ، امّا بهره‌گيرى از اذكار توبه ، بسيار نيكو است . نظير ذكر « استغفرالله ربي و اتوب اليه » كه در بيان مبارك پيامبر گرامى ( ص ) و ائمّهء طاهرين ( ع ) فراوان ديده مىشود و در روايات ، بر گفتن اين ذكر هنگام توبه ، تأكيد شده است . همچنين خواندن ذكرى كه به صيغهء توبه مشهور است ، هنگام توبه مفيد مىباشد : « أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ ذُو الْجَلَالِ وَ الْإِكْرَامِ وَ أَسْأَلُهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيَّ تَوْبَةَ عَبْدٍ ذَلِيلٍ خَاضِعٍ فَقِيرٍ بِائِسٍ مِسْكِينٍ مُسْتَكِينٍ مُسْتَجِيرٍ لَا يَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَ لَا ضَرّاً وَ لَا مَوْتاً وَ لَا حَيَاةً وَ لَا نُشُوراً » « 1 » طلب آمرزش مىكنم از خدايى كه معبودى جز او نيست ، زنده و پا برجاست ، رحمان و رحيم است ، صاحب جلالت و تكريم است و از او مىخواهم كه رحمتش را بر من برگرداند كه بنده‌اى خوار و خاضع و فقير و بىچيز و زمين‌گيرم و هيچ ندارم ، ( بنده‌اى كه ) نه منفعتش به دست خويش است و نه مضرّتش ، نه حيات ، نه ممات و نه نشر روز قيامت . توبهء زبانى جزء انفكاك ناپذير اركان توبه است . امّا بايد دانست كه هر اظهار ندامتى ، استغفار نيست . به عبارت روشن‌تر ، هم‌زمان با احساس پشيمانى آدمى از

--> ( 1 ) . بحارالأنوار ، ج 83 ، ص 82